در نوامبر ۲۰۲۶، ساخت سه سامانه ذخیره انرژی با مجموع ظرفیت بیش از ۱۲۰ مگاواتساعت در نیروگاههای خورشیدی اسپانیا آغاز شد. نکته جالب این پروژهها آن است که سرمایهگذاران قصد ندارند ظرفیت پنلهای خورشیدی را افزایش دهند؛ بلکه میخواهند با افزودن باتری، استفاده مؤثرتری از برق تولیدی نیروگاههای موجود داشته باشند.
این تصمیم به یکی از چالشهای مهم نیروگاههای خورشیدی مربوط میشود: بیشترین تولید برق معمولاً در ساعات میانی روز اتفاق میافتد، اما این ساعات الزاماً زمان بیشترین تقاضا یا بالاترین ارزش اقتصادی برق نیستند. از طرف دیگر، برخی نیروگاهها به دلیل محدودیت ظرفیت اتصال به شبکه یا کاهش تقاضای محلی، نمیتوانند تمام انرژی قابلتولید خود را به مصرف برسانند یا به شبکه تحویل دهند.
افزودن سیستم ذخیره انرژی باتری میتواند این شرایط را تغییر دهد. باتری بخشی از برق را هنگام تولید ذخیره میکند و در زمان مناسبتری تحویل میدهد. به این ترتیب، بدون افزودن پنل جدید، امکان افزایش ارزش اقتصادی انرژی تولیدی و انعطافپذیری بهرهبرداری نیروگاه فراهم میشود.
اما این سرمایهگذاری همیشه سودآور نیست. تجربه پروژههای واقعی نشان میدهد که ظرفیت باتری، نحوه اتصال، برنامه شارژ و تخلیه و شرایط فروش برق، همگی بر نتیجه نهایی اثر دارند.
تجربه اسپانیا؛ توسعه نیروگاههای خورشیدی موجود با ۱۲۰ مگاواتساعت ذخیره انرژی
در ۴ نوامبر ۲۰۲۶، شرکت اندسا آغاز ساخت سه پروژه باتری در نیروگاههای خورشیدی موجود اسپانیا را اعلام کرد. این پروژهها با مشارکت شرکت مصدر در مناطق اکسترمادورا و اندلس اجرا میشوند و مجموع سرمایهگذاری اعلامشده برای آنها ۲۵٫۲ میلیون یورو است.
مشخصات اصلی آنها عبارتاند از:
پروژه آردیلا در کنار مجموعه خورشیدی موجود با ظرفیت ۴۴ MWp اجرا میشود. هر سه سامانه از باتریهای لیتیوم آهن فسفات و اینورترهای دارای قابلیت تشکیل شبکه استفاده خواهند کرد.
نسبت ظرفیت انرژی به توان این باتریها نزدیک به دو ساعت است. یعنی هر سامانه، از نظر ظرفیت اسمی، میتواند توان نامی خود را برای حدود دو ساعت تأمین کند.
این تجهیزات علاوه بر ذخیره انرژی، برای پشتیبانی از پایداری شبکه نیز طراحی شدهاند. انتظار میرود بهرهبرداری از پروژهها تا پایان سال ۲۰۲۷ آغاز شود. بنابراین هنوز نمیتوان درباره درآمد واقعی یا صرفهجویی حاصل از آنها قضاوت کرد. با اینحال، تصمیم به افزودن باتری به نیروگاههای موجود نشان میدهد که توسعه یک نیروگاه خورشیدی الزاماً به معنای افزایش تعداد پنلها نیست.
چرا یک نیروگاه خورشیدی موجود به باتری نیاز پیدا میکند؟
ارزش اقتصادی نیروگاه خورشیدی فقط به مقدار برق تولیدشده در طول سال وابسته نیست. زمان تولید، محدودیتهای تحویل و شرایط قرارداد فروش نیز اهمیت دارند.

انتقال برق به ساعات باارزشتر
در برخی بازارهای برق، افزایش تولید خورشیدی در ساعات میانی روز باعث کاهش قیمت برق میشود. در مقابل، با کاهش تابش خورشید و افزایش تقاضای عصرگاهی، قیمت ممکن است افزایش یابد.
باتری امکان ذخیره بخشی از انرژی ظهر و تحویل آن در ساعات بعد را فراهم میکند. به این ترتیب، نیروگاه همان مقدار برق خورشیدی را تولید میکند، اما میتواند زمان فروش بخشی از آن را تغییر دهد. البته ذخیرهسازی با تلفات همراه است. بنابراین درآمد حاصل از فروش انرژی در ساعت گرانتر باید کاهش مقدار انرژی تحویلی و هزینه استفاده از باتری را جبران کند.
بازیابی انرژی ازدسترفته
در بعضی نیروگاهها، توان تولیدی قابلدستیابی از حداکثر توان مجاز تزریق به شبکه بیشتر است. فرض کنید نیروگاه در یک ساعت مشخص امکان تولید ۱۰ MW برق را داشته باشد، اما ظرفیت مجاز صادرات آن فقط ۸ MW باشد. اگر مصرف محلی یا امکان ذخیرهسازی وجود نداشته باشد، ممکن است تولید بخشی از نیروگاه محدود شود.
یک باتری با توان شارژ مناسب میتواند بخشی از این انرژی مازاد را جذب کند و در ساعات دیگر به شبکه تحویل دهد. در این حالت، برخلاف انتقال زمانی برق قابلفروش، ذخیرهساز میتواند انرژیای را قابلاستفاده کند که در شرایط قبلی تولید آن محدود میشد.
بااینحال، محل اعمال محدودیت اهمیت دارد. اگر انرژی در سمت جریان مستقیم و پیش از تبدیل به برق متناوب محدود شده باشد، هر نوع اتصال باتری الزاماً قادر به بازیابی آن نخواهد بود.
تجربه یک پروژه بهرهبرداریشده در رومانی
در کنار پروژههای در حال ساخت اسپانیا، تجربه یک مرکز لجستیک در شهر براشوف رومانی نشان میدهد که افزودن باتری به سامانه خورشیدی موجود در مقیاس کوچکتر نیز کاربرد عملی دارد.
این مجموعه دارای نیروگاه خورشیدی با ظرفیت ۷۹۰kWp بود، اما محدودیتهای اتصال به شبکه و اختلاف زمانی تولید و مصرف، مانع استفاده کامل از برق خورشیدی میشد.
در مرحله نخست، یک واحد باتری نصب شد. سپس در سال ۲۰۲۵، ظرفیت ذخیرهسازی به ۶۴۵kWh در سه کابینت افزایش یافت. توان نامی مجموعه باتریها ۳۰۰kW بود که در بهرهبرداری، سقف توان ۱۵۰kW برای آن در نظر گرفته شد. تجهیزات خورشیدی موجود حفظ شدند و سامانه مدیریت انرژی، مصرف مستقیم خورشیدی، شارژ باتری و تبادل مجاز با شبکه را هماهنگ کرد.

بر اساس گزارش عملکرد منتشرشده از سوی سازنده تجهیزات، باتریها در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۳۵٫۲۵ MWh برق به مصرفکننده تحویل دادند؛ معادل ۲۱٫۸ درصد مصرف سالانه مجموعه. همچنین در دوره مه تا ژوئن ۲۰۲۶، سهم تأمین برق از منابع داخل مجموعه در برخی شرایط به ۸۶ درصد رسید و باتریها ۳۷ درصد مصرف این دوره را تأمین کردند.
این ارقام متعلق به گزارش فنی سازنده هستند و بهعنوان نتایج حسابرسی مستقل ارائه نشدهاند. همچنین افزایش خودتأمینی صرفاً نتیجه افزایش ظرفیت باتری نبوده است؛ تغییر مجوز صادرات برق و نحوه کنترل سیستم نیز بر عملکرد مجموعه اثر داشتهاند.
با وجود این محدودیتها، پروژه نشان میدهد که افزودن ذخیرهساز به نیروگاه موجود میتواند مصرف برق خریداریشده از شبکه را کاهش دهد و استفاده از انرژی خورشیدی را به ساعات پس از غروب گسترش دهد.
باتری چگونه به نیروگاه موجود اضافه میشود؟
در طراحی سیستم ترکیبی خورشیدی و باتری، دو روش اصلی اتصال وجود دارد.
اتصال در سمت جریان متناوب
در این روش، باتری و نیروگاه خورشیدی از اینورترهای جداگانه استفاده میکنند و خروجی آنها در شبکه داخلی به یکدیگر متصل میشود. مزیت اصلی برای نیروگاههای موجود، امکان حفظ بخش زیادی از تجهیزات فعلی است. در بسیاری از پروژهها میتوان باتری، اینورتر دوطرفه و سیستم کنترل را بدون تعویض اینورترهای خورشیدی نصب کرد.
این روش برای توسعه نیروگاههای بهرهبرداریشده رایج است؛ اما ظرفیت تابلوها، ترانسفورماتورها، کابلها و نقطه اتصال باید پیش از اجرا بررسی شود.
اتصال در سمت جریان مستقیم
در این آرایش، باتری در بخش جریان مستقیم نیروگاه قرار میگیرد و بسته به طراحی، میتواند از مسیر تبدیل توان مشترک با پنلهای خورشیدی استفاده کند.
این روش در برخی شرایط امکان ذخیره انرژیای را فراهم میکند که به دلیل محدودیت توان اینورتر خورشیدی، قابل تبدیل به خروجی متناوب نبوده است. با اینحال، اتصال جریان مستقیم ممکن است به تغییرات بیشتری در تجهیزات و سامانه کنترل نیروگاه موجود نیاز داشته باشد.
بنابراین انتخاب روش اتصال باید بر اساس معماری فعلی نیروگاه، محل محدودیت تولید، هزینه تغییرات و هدف اقتصادی ذخیرهسازی انجام شود.
ظرفیت مناسب باتری چگونه تعیین میشود؟

یکی از تصمیمهای اصلی در طراحی، انتخاب توان خروجی و ظرفیت انرژی است.
توان باتری با واحد kW یا MW نشان میدهد سیستم با چه نرخی میتواند انرژی را دریافت یا تحویل دهد. ظرفیت انرژی با واحد kWh یا MWh بیان میکند چه مقدار انرژی قابلذخیره است. برای مثال، باتری ۲ MW با ظرفیت ۴ MWh، از نظر اسمی دارای مدت تخلیه دو ساعت است. اگر ظرفیت انرژی به ۸ MWh افزایش یابد، این مدت به چهار ساعت میرسد.
اما باتری چهار ساعته الزاماً اقتصادیتر نیست. اگر انرژی مازاد نیروگاه فقط برای یک ساعت در روز وجود داشته باشد، ممکن است بخش بزرگی از ظرفیت باتری بزرگتر بدون استفاده باقی بماند. از طرف دیگر، اگر هدف انتقال انرژی به چند ساعت پس از غروب باشد، ظرفیت بیشتر میتواند ارزشمند باشد.
تعیین ظرفیت مناسب به دادههای واقعی تولید، مقدار انرژی محدودشده، مدت پیک تولید، قیمت برق و تعداد چرخههای موردانتظار نیاز دارد. همچنین باید افت تدریجی ظرفیت باتری و زمان لازم برای شارژ مجدد در طول سال بررسی شود.
یک مثال اقتصادی؛ باتری چه مقدار درآمد اضافی ایجاد میکند؟
برای بررسی تأثیر اختلاف قیمت برق، یک مثال کاملاً فرضی در نظر بگیریم.
فرض کنیم یک نیروگاه خورشیدی میتواند روزانه ۲ MWh برق را بهجای فروش در ظهر، در باتری ذخیره کند. قیمت فروش برق در ظهر ۴۰ یورو و در ساعات عصر ۱۲۰ یورو به ازای هر مگاواتساعت فرض میشود.
با فرض بازده رفتوبرگشت ۹۰ درصد، از ۲ MWh انرژی ورودی، حدود ۱٫۸ MWh در زمان تخلیه تحویل داده میشود.
درآمد فروش مستقیم ۲ MWh برق در ظهر برابر ۸۰ یورو است. اگر همان انرژی ذخیره شود و ۱٫۸ MWh در عصر فروخته شود، درآمد فروش به ۲۱۶ یورو میرسد.
بنابراین ارزش اضافی هر چرخه برابر خواهد بود با: ۲۱۶ − ۸۰ = ۱۳۶ یورو
با فرض ۲۵۰ چرخه مشابه در سال، ارزش ناخالص اضافی به ۳۴٬۰۰۰ یورو میرسد.
این رقم سود خالص نیست. هزینه سرمایهگذاری، نگهداری، افت ظرفیت، تأمین مالی، هزینههای بازار و سایر مخارج هنوز از آن کسر نشدهاند. اگر قیمت عصر بهجای ۱۲۰ یورو، فقط ۸۰ یورو باشد، ارزش ناخالص اضافی سالانه به ۱۶٬۰۰۰ یورو کاهش پیدا میکند.
این اختلاف نشان میدهد که توجیه اقتصادی باتری تا چه اندازه به تفاوت ارزش برق در زمانهای مختلف وابسته است. اگر انرژی ورودی باتری در نبود ذخیرهساز اصلاً قابلفروش نبوده باشد، روش محاسبه تغییر میکند؛ زیرا هزینه فرصت فروش برق ظهر وجود ندارد.(تمام قیمتها و تعداد چرخهها در این مثال فرضی هستند و بیانگر تعرفه واقعی ایران یا اسپانیا نیستند.)
چرا درآمد واقعی ممکن است کمتر از محاسبات اولیه باشد؟
عملکرد اقتصادی ذخیرهساز علاوه بر تجهیزات، به شیوه بهرهبرداری وابسته است. در سال ۲۰۲۶، آزمایشگاه ملی لارنس برکلی آمریکا نتایج مطالعهای درباره ارزش اقتصادی نیروگاههای ترکیبی خورشیدی و باتری منتشر کرد.
در این پژوهش، ارزش بازار ۲۸۰ پروژه بررسی و نتایج محاسباتی با دادههای بهرهبرداری واقعی تعدادی از پروژهها مقایسه شد. در مجموعه ۵۱ پروژه دارای داده عملیاتی، ارزش بازار تحققیافته در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۲ درصد ارزش محاسبهشده در شرایط بهرهبرداری بهینه بود.
این اختلاف دلایل مختلفی داشت؛ از جمله محدودیت مشارکت در بازار برق، پیشبینی نادقیق قیمت و تولید، محدودیتهای قراردادی و روشهای ساده مدیریت شارژ و تخلیه.

نتایج این مطالعه به بازار برق آمریکا مربوط است، اما یک نکته عمومی را روشن میکند: داشتن باتری به معنای دستیابی خودکار به حداکثر درآمد ممکن نیست. سامانه مدیریت انرژی باید زمان شارژ و تخلیه را با توجه به پیشبینی تولید، قیمت برق، ظرفیت باقیمانده باتری و محدودیتهای قرارداد تعیین کند.
برای مثال، اگر باتری صبح زود شارژ کامل شود، ممکن است هنگام رسیدن تولید خورشیدی به اوج ظهر، دیگر ظرفیت خالی برای دریافت انرژی مازاد نداشته باشد. بنابراین کیفیت کنترل و بهرهبرداری میتواند بهاندازه ظرفیت تجهیزات بر نتیجه اقتصادی اثر بگذارد.
چه نیروگاههایی گزینه مناسبتری برای افزودن باتری هستند؟
افزودن ذخیرهساز بیشترین ارزش بالقوه را در نیروگاههایی دارد که مسئله مشخص و قابلاندازهگیری برای حلکردن داشته باشند.
- نیروگاههایی که بهطور مکرر با محدودیت تزریق مواجهاند، میتوانند گزینه مناسبی برای بررسی بازیابی انرژی ازدسترفته باشند.
- در نیروگاههایی که امکان فروش برق با قیمتهای متفاوت در ساعات مختلف وجود دارد، انتقال زمانی انرژی میتواند منبع درآمد دیگری ایجاد کند.
- برای کارخانهها و مراکز تجاری دارای نیروگاه خورشیدی خودمصرف نیز باتری ممکن است امکان کاهش خرید برق در ساعات بدون تابش را فراهم کند.
در مقابل، اگر تمام برق تولیدی نیروگاه با قیمت ثابت و شرایط مناسب به فروش میرسد و محدودیت تولید وجود ندارد، افزودن باتری ممکن است مزیت اقتصادی کافی نداشته باشد. همچنین در پروژههایی با محدودیت فضای نصب، ظرفیت ناکافی تجهیزات برقی یا هزینه بالای توسعه زیرساخت، سرمایهگذاری میتواند پیچیدهتر شود.
مسیر تصمیمگیری برای مالکان نیروگاه
پیش از انتخاب تجهیزات، باید عملکرد واقعی نیروگاه بررسی شود.
نخست، دادههای تولید حداقل یک سال و اطلاعات محدودیتهای بهرهبرداری جمعآوری شود تا مقدار و زمان انرژی قابلذخیره مشخص باشد. سپس باید هدف اقتصادی پروژه تعیین شود: بازیابی انرژی محدودشده، افزایش درآمد فروش، کاهش خرید برق یا ترکیبی از این موارد.
در مرحله بعد، چند گزینه با توان و ظرفیت انرژی متفاوت شبیهسازی شوند. نتایج باید با هزینه سرمایهگذاری، بهرهبرداری، افت ظرفیت و عمر اقتصادی مقایسه شوند. در نهایت، مجوزهای اتصال، شرایط قرارداد فروش برق و قابلیت تجهیزات موجود برای یکپارچهسازی با باتری بررسی شوند.

برای نیروگاههای ایران، این ارزیابی باید بر اساس مقررات و قراردادهای معتبر همان پروژه انجام شود؛ زیرا ساختار درآمد و امکان فروش یا ذخیره برق ممکن است با بازارهای خارجی تفاوت اساسی داشته باشد.
تجربه پروژههای اسپانیا و رومانی نشان میدهد که افزایش ارزش یک نیروگاه خورشیدی الزاماً به افزایش ظرفیت پنلها وابسته نیست.
باتری میتواند زمان مصرف یا فروش برق را تغییر دهد، بخشی از انرژی محدودشده را بازیابی کند و انعطافپذیری بیشتری در اختیار بهرهبردار قرار دهد. با اینحال، ذخیرهسازی انرژی باید پاسخی به یک نیاز واقعی باشد، نه صرفاً تجهیزی اضافی در کنار نیروگاه.
پیش از تصمیم به نصب پنلهای بیشتر یا افزودن باتری، باید مشخص شود محدودیت اصلی نیروگاه در تولید انرژی است یا در زمان و امکان استفاده از انرژی تولیدشده. پاسخ به همین پرسش، نقطه شروع طراحی فنی و اقتصادی یک سیستم خورشیدی و ذخیره انرژی موفق است.
منابع: