افزایش ظرفیت سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری در بلغارستان به حدود ۶ گیگاوات، این کشور را به یکی از بازیگران مهم ذخیره‌سازی انرژی در اروپا تبدیل کرده است. این توسعه به استفاده بهتر از برق خورشیدی، افزایش صادرات برق و انعطاف‌پذیری بیشتر شبکه منطقه‌ای کمک کرده است.
بر اساس گزارشی که رویترز در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، ظرفیت توان سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری این کشور طی یک سال تقریباً دو برابر شده و از حدود ۳ گیگاوات به نزدیک ۶ گیگاوات رسیده است.
این رشد سریع باعث شده است که بلغارستان در گزارش‌های صنعت انرژی با عنوان «باتری بالکان» شناخته شود؛ لقبی که به نقش رو‌به‌رشد این کشور در ذخیره‌سازی و عرضه برق به کشورهای همسایه اشاره دارد.
بخش مهمی از این توسعه با حمایت مالی اتحادیه اروپا و اصلاح مقررات بازار انرژی امکان‌پذیر شده است. حدود ۷۰۰ میلیون یورو کمک مالی اتحادیه اروپا برای توسعه پروژه‌های ذخیره‌سازی اختصاص یافته و در کنار آن، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی نیز افزایش پیدا کرده است.
باتری‌ها چگونه به افزایش صادرات برق بلغارستان کمک کردند؟
یکی از مهم‌ترین دلایل توسعه ذخیره‌سازها در بلغارستان، افزایش ظرفیت تولید انرژی خورشیدی و نیاز به مدیریت بهتر برق تولیدشده در ساعات روز است.
نیروگاه‌های خورشیدی معمولاً در میانه روز بیشترین تولید را دارند؛ اما در همین ساعات ممکن است تقاضای برق کمتر از میزان تولید باشد. از سوی دیگر، در ساعات عصر و شب، با کاهش تولید خورشیدی و افزایش مصرف، نیاز شبکه به منابع قابل اتکای برق بیشتر می‌شود.
سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری این فاصله زمانی را تا حدی جبران می‌کنند:
در ساعات تولید بالا: باتری‌ها برق مازاد نیروگاه‌های خورشیدی را دریافت و ذخیره می‌کنند.
در ساعات اوج مصرف: انرژی ذخیره شده به شبکه بازگردانده می‌شود.
در بازار منطقه‌ای: برق قابل عرضه در ساعات مناسب‌تر می‌تواند به کشورهای همسایه صادر شود.
بر اساس آمار انجمن تولید، ذخیره‌سازی و تجارت برق بلغارستان، صادرات برق این کشور در سال ۲۰۲۶ تا زمان انتشار گزارش رویترز، نسبت به دوره مشابه سال قبل حدود ۶۲ درصد افزایش یافته و به ۳٫۵ تراوات‌ساعت رسیده بود.
این افزایش صادرات در شرایطی اهمیت پیدا کرد که موج گرمای تابستانی در ماه‌های ژوئیه و اوت، شبکه برق برخی کشورهای منطقه را تحت فشار قرار داده بود. بخشی از برق صادراتی بلغارستان به رومانی اختصاص یافت؛ کشوری که در ماه اوت به دلیل کاهش سطح آب رود دانوب و مشکلات تأمین آب خنک‌کننده، ناچار به توقف یکی از واحدهای نیروگاه هسته‌ای خود شده بود.
چه عواملی توسعه ذخیره‌سازی در بلغارستان را سرعت داد؟
رشد سریع بازار ذخیره‌سازی بلغارستان تنها به افزایش نیروگاه‌های خورشیدی مربوط نمی‌شود. ترکیبی از حمایت مالی، مقررات مناسب و فرصت‌های اقتصادی، زمینه توسعه این بازار را فراهم کرده است.
۱. حمایت مالی اتحادیه اروپا
اختصاص حدود ۷۰۰ میلیون یورو کمک مالی به پروژه‌های ذخیره‌سازی، ریسک سرمایه‌گذاری را برای توسعه‌دهندگان کاهش داده و امکان اجرای پروژه‌های بزرگ‌تر را فراهم کرده است.
۲. اصلاح مقررات و تسهیل سرمایه‌گذاری
تغییرات مقرراتی باعث شده است فعالیت تجاری سامانه‌های ذخیره‌سازی و مشارکت آن‌ها در بازار برق و خدمات شبکه جذاب‌تر شود. در نتیجه، سرمایه‌گذاران خصوصی نیز به این حوزه وارد شده‌اند.
۳. افزایش ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی
رشد تولید برق خورشیدی، فرصت اقتصادی بیشتری برای ذخیره‌سازی ایجاد کرده است. باتری‌ها می‌توانند بخشی از برق تولیدشده در ساعات کم‌تقاضا را برای زمان‌هایی که ارزش اقتصادی برق بیشتر است، نگهداری کنند.
۴. امکان فعالیت در بازار منطقه‌ای برق
اتصال شبکه بلغارستان به کشورهای همسایه، فرصت استفاده از ذخیره‌سازها برای مدیریت زمان عرضه برق و افزایش انعطاف‌پذیری تجارت منطقه‌ای را فراهم می‌کند.
آیا افزایش ظرفیت باتری به‌تنهایی برای پایداری شبکه کافی است؟
با وجود رشد سریع ذخیره‌سازی، تجربه بلغارستان نشان می‌دهد که توسعه باتری‌ها باید همراه با تقویت سایر بخش‌های شبکه برق باشد.
یکی از محدودیت‌های مهم، تفاوت تولید انرژی خورشیدی در فصل‌های مختلف سال است. در زمستان، کاهش تابش خورشید می‌تواند میزان انرژی قابل ذخیره را محدود کند. علاوه بر این، باتری‌ها ظرفیت و مدت تخلیه مشخصی دارند و نمی‌توانند برای دوره‌های طولانی کمبود تولید، جایگزین تمام نیروگاه‌های قابل‌کنترل شوند.
از سوی دیگر، افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی بدون توسعه خطوط انتقال، شبکه توزیع و زیرساخت‌های اتصال به شبکه می‌تواند محدودیت‌های جدیدی ایجاد کند.
اقتصاد پروژه‌های باتری نیز به اختلاف قیمت برق در ساعات مختلف، هزینه تجهیزات، بازده چرخه شارژ و دشارژ، هزینه اتصال به شبکه و درآمد حاصل از خدمات جانبی وابسته است. با گسترش ظرفیت باتری‌ها، رقابت برای خرید برق ارزان در ساعات کم‌تقاضا و فروش آن در ساعات اوج مصرف نیز می‌تواند افزایش پیدا کند.
بنابراین، موفقیت بلندمدت این مدل به ایجاد تعادل میان تولید تجدیدپذیر، ذخیره‌سازی، توسعه شبکه و سازوکارهای بازار برق وابسته است.
تجربه بلغارستان چه پیامی برای توسعه بازار ذخیره‌سازی انرژی دارد؟
تجربه بلغارستان نشان می‌دهد که ذخیره‌سازی باتری می‌تواند فراتر از یک تجهیز مکمل برای نیروگاه‌های خورشیدی عمل کند و به بخشی از زیرساخت اصلی بازار برق تبدیل شود. در این مدل، باتری‌ها به افزایش انعطاف‌پذیری شبکه، مدیریت بهتر تولید خورشیدی، انتقال انرژی از ساعات کم‌تقاضا به ساعات اوج مصرف و تجارت منطقه‌ای برق کمک می‌کنند.
برای کشورهایی که با رشد سریع نیروگاه‌های خورشیدی و محدودیت‌های شبکه مواجه هستند، این تجربه اهمیت ویژه‌ای دارد. توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر بدون برنامه‌ریزی برای ذخیره‌سازی، انتقال و مدیریت انرژی ممکن است بخشی از ظرفیت تولید را بلااستفاده بگذارد.
بلغارستان با دو برابر کردن ظرفیت توان ذخیره‌سازی باتری خود در یک سال، نمونه‌ای قابل‌توجه از توسعه سریع بازار ذخیره‌سازی انرژی در اروپا ارائه کرده است. افزایش صادرات برق این کشور نیز نشان می‌دهد که باتری‌ها می‌توانند در کنار نیروگاه‌های خورشیدی، نقشی مؤثر در مدیریت عرضه برق و پشتیبانی از شبکه منطقه‌ای داشته باشند.
با این حال، تبدیل شدن به «باتری بالکان» تنها با نصب باتری‌های بیشتر امکان‌پذیر نیست؛ توسعه شبکه انتقال، مقررات مناسب و مدل اقتصادی پایدار نیز برای ادامه این مسیر ضروری هستند.
منبع: